محمد حسن خان اعتماد السلطنه
502
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
در 1276 با حفظ سمت به عضويت شوراى دولتى منصوب شد و در 1283 ادارهء امور حكومتى كرمانشاه و لرستان ، نهاوند ، خرقان ، ادارهء تذكره ، ادارهء راهسازى و امور ملل متنوعهء اتباع ايران يا اتباع خارجه در ايران به عهدهء وى گذارده شد و در 1286 نيز حكومت گيلان به آن علاوه گشت كه او از طرف خود ميرزا عبد الوهاب خان نصير الدوله را فرستاد . در 1288 كه حاج ميرزا حسين خان سپهسالار صدراعظم شد عليرغم مخالفت سپهسالار او همچنان وزير دول خارجه بود تا اينكه در 1290 به نيابت توليت آستان قدس منصوب گرديد و جاى او به سپهسالار داده شد . در ماه جمادى الاولى 1297 كه سپهسالار معزول شد دوباره ميرزا سعيد خان وزير دول خارجه شد . در 1299 اولين نظامنامهء وزارت خارجه در زمان او تدوين شد و سرانجام وزير در شب چهارشنبه 7 جمادى الاولى 1301 در هفتاد سالگى مرحوم شد و جسد او را به مشهد بردند و در دار السعاده دفن كردند . ميرزا سعيد خان مردى بود دانا ، على الخصوص در زبان و ادبيات عرب و در موقع نيابت توليت آستانهء رضوى هم در مشهد مجلس درس و مباحثه داشت . اما در كار ادارى چندان علاقه و دلسوزى نداشت و چون هم اوضاع مملكت را خوب تشخيص داده بود و هم متكى به روسها بود چندان دلسوزى براى كار نداشت . معروف است كه پاكتهاى رسيده را نخوانده در آب مىانداخت و بعد از فوتش نهصد و هفتاد پاكت باز نشده را پسرش به شاه تحويل داد . « 1 » ميرزا سعيد خان گويا زبان فرانسه هم مىدانسته است ولى
--> ( 1 ) - اشاره است به مطلبى كه اعتماد السلطنه مىنويسد : « تفصيل غريبى مشاهده نمودم . نهصد و هفتاد پاكت سربسته كه غالبا نوشتجات سفراى ايران در خارج و اغلب مراسلات سفراى خارجه در ايران و نوشتجات سرحدداران و غيره بود در ميان نوشتجات ميرزا سعيد خان مرحوم ، پسرش جمع كرده حضور شاه فرستاده بود . اين پاكتها از بيست سال قبل بود الى چهارده سال قبل . به خيال خود خدمت كرده بود . اما پدرش را تا ابد الدهر بدنام كرده است . وزير خارجه كه اينطور بىمبالات باشد واى به حال ايران . اما آن وزير خارجه كه بىمبالات بود امين بود . وزير خارجهء حاليه هم بىمبالات و هم خائن است . نوشتجات را به ملك الشعرا دادند كه در كتاب بچسباند . اما در ديباچه بنويسد كه چطور اين كاغذها پيدا شده . شاه مىفرمودند از قرار گفتهء همين پسر كه وزير مرحوم غالب نوشتجات را نخوانده به آب مىانداخت . » ( صفحهء 8 - 567 روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ) . كتابهايى كه ملك الشعرا ازين نامهها فراهم ساخت اكنون در وزارت امور خارجه موجودست و در ورقهاى كه به اول آن چسبانده شده است نوشتهاند : « برحسب امر اقدس . . . اين مجموعه كه مشتمل است بر نوشتهجات متعلقه به ادارهء وزارت امور خارجهء دولت عليهء ايران . . . كه در نوبت وزارت و حيات مرحوم مبروز جناب رضوان مآب ميرزا سعيد خان وزير امور خارجه طاب ثراه بواسطهء كثرت مشاغل آن مرحوم و فراموشى و تفرق خيال در ضمن پاكتهاى متعدده سربسته و ناخوانده مانده بود و بواسطهء علم و احاطهء بندگان اعليحضرت شاهنشاهى روحنا فداه كه از طرق عديده عموم مطالب بر رأى بيضاضياى هميون مكشوف مىگردد موجب تفريط و خللى در امور دولت عليه نشده بود در هذه السنهء 1304 مطابق سال فرخنده فال تنگوزئيل خجسته تحويل محض اطلاع بر امور سالفه و ضبط تاريخ به حليهء تدوين و ترتيب مزين گرديد . »